Polskość — jedność ponad podziałami?

Podczas czwartej edycji Festiwalu Nowe Oświecenie sobie i zaproszonym gościom postawiliśmy pytanie: „Czym jest polskość?”. Odpowiedź na nie wbrew pozorom nie jest ani łatwa, ani prosta. Kolejne wybory pokazują rozłam społeczeństwa polskiego na dwa „plemiona”, które zdaje się zgoła nic nie łączyć. Każde z nich inaczej definiuje swoją miłość do kraju i przywiązanie do określonych wartości. Źródłem napięć jest też przeszłość. Poszczególne wydarzenia i postaci są skrajnie oceniane, nie tylko zresztą przez badaczy, publicystów i osoby zainteresowane historią, ale też przez uczestników i świadków tego, co kiedyś miało miejsce. Nigdy zresztą nie było jednej Polski, jednego społeczeństwa, przez wieki bowiem dzieliło się ono na niemalże nieprzenikające się klasy.

Polskość sprawia też problem w strefie symbolicznej. Jest źródłem dumy, na przykład z powodu wielkich zwycięstw czy osiągnięć w nauce i kulturze, ale też i wstydu, choćby ze względu na zapóźnienie rozwojowe względem Zachodu, przy czym podziały na to, co w naszej przestrzeni aksjologicznej jest jasne i ciemne, również nie są oczywiste i bezsporne. Kto był bohaterem, a kto zdrajcą; co jest naszym wkładem w rozkwit cywilizacji ludzkiej, a co zapożyczeniem z dokonań innych nacji — o to toczą się odwieczne spory i nic nie wskazuje na to, by zostały one jednoznacznie rozstrzygnięte.

Nawet sama geneza naszego narodu i kraju nie jest do końca pewna. Ile w nas Słowian, a ile innych etnosów; czy ziemie nad Wisłą zajmujemy „od zawsze”, czy też przywędrowaliśmy tu półtora tysiąca lat temu; jaką rolę w kształtowaniu naszej tożsamości odegrał katolicyzm, a jaką inne religie?

Dyskusja o polskości byłaby niepełna, gdybyśmy nie zastanowili się, czym przynależność narodowa jest w globalizującym się świecie — czy kultura, tradycja i język są kotwicą, która chroni nas przed wykorzenieniem i zagubieniem w mozaikowym świecie, czy też balastem opóźniającym przystosowywanie się do szybko zmieniających się warunków?

To tylko wybrane zagadnienia, które znalazły odbicie w programie Festiwalu Nowe Oświecenie zorganizowanego w Ursynowskim Centrum Kultury „Alternatywy” od 18 do 25 października 2025 roku. W ciągu ośmiu dni można było wziąć udział w dyskusjach, warsztatach, wystawach, seansach filmowych, spektaklach i koncertach. Oczywiście nie zabrakło też książek, wokół których osnutych zostało wiele spotkań i rozmów. Część z nich spisaliśmy i zamieszczamy w niniejszym tomie, w myśl łacińskiej maksymy (a łacina to przecież nasz drugi język narodowy): Verba volant, scripta manent…

dr Krzysztof Czubaszek
dyrektor Ursynowskiego Centrum Kultury „Alternatywy”
twórca i dyrektor programowy Festiwalu Nowe Oświecenie